Fakülteler Özel > İstanbul İlahiyat

mantık ders notları ve test soruları örnekleri

<< < (2/3) > >>

Mihrimah Sultan:
8.HAFTA

Hazırlık Soruları
*Önermenin Tanımı nedir? önermeyi, “doğrulaması ve yanlışlaması yapılabilen sözdür” şeklinde tanımlamak mümkündür. “önerme (haber), bir kimsenin arazla değil, zatla doğrudur veya yanlıştır dediği şeydir.” Yani önerme, kendisiyle doğrudur veya yanlıştır sonucuna varılan yargıdır. Ör: (Mesela, “Alem sonradan olmadır”, “Güneş doğmuşsa yıldızlar gizlenmiştir” veya “Alem ya sonradan olmadır ya da öncesizdir (kadim)” diyen bir kimseye doğru söyledin; “İnsan taştır”, “Güneş doğmuşsa yıldızlar görünür”, “Ahmet ya Iraktadır ya da Hicazdadır” diyen bir kimseye de yanlış söyledin denilebilir.)
   Aristoteles, “önermeyi, bir şey hakkında bir şey tasdik etmek veya bir şey hakkında bir şey inkar etmektir” şeklinde tanımlarken,  Farabi, öncül ve önermenin hükümlerden meydana geldiğini ifade ederek, “öncül” ve “önerme”yi “öyle bir sözdür ki onda bir şeyle bir şey hakkında hüküm verilir” şeklinde tanımlar. İbn Sina ise önermeyi, “kendisini doğru ve yanlış hükmünün takip etmesi bakımından iki şey arasındaki nisbettir” şeklinde tanımlar

*Önermenin Yapısı Hakkında bilgi veriniz
Önerme, zatı itibariyle iki tekil parçaya ayrılır. Birincisi, “haber” diğeri ise “kendisinden haber verilen”dir. “Zeyd ayaktadır” dendiğinde Zeyd, kendisinden haber verilen, ayaktadır kısmı ise haberdir.
Bir önermenin gerçekleşebilmesi için üç unsur gereklidir: Konu, yüklem ve üçüncü olarak yüklemi konuya bağlayan bağ. Mesela, “Alem hadistir” önermesini ele aldığımız da “alem” konu, “hadis” yüklem, “tır” ise bağdır.
*Önermenin Unsurları Nelerdir ?  Konu,yüklem,bağ

*Önerme Çeşitleri Nelerdir?  1.Oluşumu (Terkip) Bakımından Önermeler  2.Nitelikleri Bakımından Önermeler 3. Nicelikleri Bakımından Önermeler  4.Yüklemin Konuyla İlişkisi Bakımında Önermeler (Modalite)
1.Oluşumu bakımından önermeleri üç grup altında incelemek mümkündür:
1. Yüklemli (Basit) önermeler
2. Bitişik şartlı önermeler
3. Ayrık şartlı önermeler2
2.Nitelikleri Bakımından Önermeler
1. Yakın cinsi almak: 2. Bütün ayırımların özsel olması: 3. Hiçbir özsel ayırım dışarıda kalmayacak şekilde bütün özsel ayırımları almak: 4. Ayrımın, türü ayakta tutan (mukavim) ve cinsi de bölen bir şey olması:
9.HAFTA
Hazırlık Soruları
S.1. Önermenin modalitesi ne demektir.
S.2. Çelişik önerme nedir? Çelişik önerme, konu ve yüklemi aynı olan iki önermenin hen nitelik hem de nicelik bakımından birbirinden farklı olması demektir.
S.3. Düz döndürme nedir? döndürme yapıldıktan sonra önerme eskisi gibi doğruluğunu koruyorsa bu  önermeye döndürülmüş (makus) önerme denir
S.4. Altık önerme nedir? Konu ve yüklemi aynı olan iki önermenin sadece nicelik bakımından birbirinden farklı olması demektir.
S.5. Alt Karşıt Önerme nedri? : Konu ve yüklemi aynı olan iki önermenin nitelik bakımından birbirinden farklı olmasıdır.
S.6. Karşıt Önermenedir?: Konu ve yüklemi aynı olan iki tümel önermenin, nitelik bakımından birbrlerinden farklı olması demektir

1. Yüklemin Konuyla İlişkisi Bakımında Önermeler (Modalite)
Önermenin modolitesi konusunu felsefeye sokan Aristoteles‟tir. A‟nın B olması zorunludur; A‟nın B olması mümkündür gibi önermelerdir. Mesela, “Ateşin sıcak olması zorunludur” önermesi modal bir önermedir ve “Ateş sıcaktır”, “Ateşin sıcak olması zorunludur” önermelerini içerir. Söz konusu önermede ateş ile sıcak arasındaki bağ zorunlulukla kayıtlanmıştır.                                                                                     Mümkün Önerme nedir? Bir şeyin kendisinden varlığı ve yokluğunun olmamasıdır. “İnsan kâtiptir”, “İnsan kâtip değildir” gibi.                                                                                                       İmkânsız (mümteni) Önerme nedir? Yüklemin konuya olan nisbetinin var olmamasının zorunlu olduğu hallerdir. “İnsan taştır”, “İnsan taş değildir”, gibi                                                  Zorunlu (vacip) Önerme nedir? yüklemin konuya nisbeti zorunlu olan önermelerdir. “İnsan canlıdır”, “İnsan canlı değildir” gibi

10.HAFTA
Hazırlık Soruluları
S.1. Akıl Yürütme nedir? Akıl yürütme, zihnin bilinenlerden hareketle bilinmeyenlere ulaşma faaliyetidir. akıl yürütme, “en az iki düşünce arasında, bu düşüncelerden birinin diğerinin kanıtlayanı olarak ele alınıp buradan bir sonuca ulaşmasıdır. Akıl yürütme denildiğinde, klasik mantıkta kıyas/tümdengelim, tümevarım ve analoji akla gelir.
S.2. Kıyasın şekilleri ne demektir ve nasıl oluşur?
S.3. Yüklemli kıyas ne demektir? Yüklemli kıyas, yüklemli önermelerden yapılan kıyastır.
Kıyas ve Tanım
Mantık bölümleri içinde en çok önem verilen konu, kıyas konusudur. Bunun sebebi mantığın asıl konusunu kıyasın oluşturması, diğer konuların ise kıyasa yardımcı konumunda olmasıdır. Çünkü kavramlar önermeleri, önermeler de kıyası meydana getirir                                                                 
*Kıyas(burhan) ,önermelerden meydana getirilmiş ve bunların 1. Yüklemli olumlu önermeler: 2.Yüklemli olumsuz önermeler: 3. Bitişik şartlı olumlu ve olumsuz önermeler: 4. Ayrık şartlı olumlu ve olumsuz önermeler:
………………………………………………………… . Aristoteles kıyası, “kıyas bir sözdür ki kendisine bazı şeylerin konulmasıyla, bu verilerden başka bir şey, sadece bu veriler dolayısıyla gerekli olarak çıkar” şeklinde tanımlamaktadır.239 Farabi‟ye göre ise “kıyas, ortaya konulan bir takım öncüllerden yapılmış olan bir sözdür.”
Kıyasın Şartları 1. İki olumsuz öncülden kıyas yapılamaz. 2. Her kıyasta, büyük, küçük ve orta olmak üzere üç terim bulunmalıdır. 3. Bir kıyas en az iki öncülden meydana gelir. 4. Kıyasın her üç şeklin de; iki olumsuz, iki tikel, küçük öncülü (önerme) olumsuz ve büyük öncülü tikel olan kıyaslar sonuç vermez. 5. Bir kıyasın gerçekleşebilmesi için öncüller arasındaki bağı kuran orta terimin olması gerekir, orta terim olmazsa kıyas gerçekleşmez. 6. Orta terim sonuç önermesinde bulunmamalıdır. 7. İki öncülden biri mutlaka tümel önerme olmalıdır. 8. Yüklem yani büyük terim konudan daha genel veya ona eşit olmalıdır.
Kıyasın Çeşitleri                                                            1.Yüklemli kıyas 2.Şartlı Kıyaslar 3.Bileşik Kıyaslar   4.Düzensiz Kıyaslar
Yüklemli kıyas: Yüklemli kıyas, yüklemli önermelerden yapılan kıyastır.

Mihrimah Sultan:
11.HAFTA
Hazırlık Soruları
S.1. Şartlı kıyas nedir? Şartlı kıyas, yüklemli kıyaslarda olduğu gibi iki öncülden meydana gelir; büyük öncülü şartlı önerme, küçük öncülü ise yüklemli önerme olur.
S.2. Ayrık şartlı kıyas ne demektir? Ayrık şartlı kıyas, büyük öncülü ayrık şartlı ve küçük öncülü istisna edilmiş yüklemli önermelerden oluşan kıyastır.
S.3. Bitişik şartlı kıyas ne demektir? Bitişik şartlı kıyas, büyük önermesi bitişik (muttasıl) şartlı olan kıyastır.
Şartlı kıyas, bitişik ve ayrık olmak üzere ikiye ayrılır.
12.HAFTA
Hazırlık Soruları
S.1. Bileşik kıyas nedir? öncül sayısı ikiden fazla olan kıyaslar, bileşik kıyas olarak isimlendirilir.
S.2. Nakıs kıyas nedir? Öncüllerinden biri veya sonucu, gizli tutularak ifade edilen kıyaslara “eksik önermeli kıyaslar (entimem)” denir.
S.3. Dilem nedir? Dilem, şartlı ve ayrık önermelerin birleşmesiyle ksözdür.                                                                                               
                                                                                          13.HAFTA
Hazırlık Soruları
S.1. Tümevarım nedir?
S.2. Analoji nedir?
S. 3. Tümevarım ile Analoji arasındaki farklar nelerdir?
-TÜMEVARIM
Tümevarım, “tikel şeyleri tek tek inceleyerek onları içine alan tümel bir hükme varmaktır.
Tümevarım, “birçok tikelden hareketle, tikelleri kapsayan tümel hakkında hüküm vermektir.”
Tümevarım, “birçok tikeli gözden geçirerek elde edilen hükmü onları kapsayan tümeller için de geçerli saymaktır.”
* Farabi‟ye göre tümevarım, herhangi bir şey hakkında olumlu veya olumsuz olarak verilmiş olan bir hükmün doğru olup olmadığının belli olması için bu şeyin içine giren şeylerin araştırılmasıdır.
* İbn Sina‟ya göre ise tümevarım, tümeller (külli) üzerine verilen bir hükümdür.
Tümevarımı ikiye ayrılır:
a- Tam tümevarım: Tam tümevarım, bir bütünü oluşturan her parçayı inceleyerek bütün hakkında hüküm vermektir.
        b- Eksik tümevarım: Eksik tümevarım, çoğunlukta görülen bir niteliğin geride kalanlarda da olmasıdır. Eksik tümevarım kesinlik ifade etmez.                                                                                                           -ANALOJİ
Analoji, günlük hayattaki konuşmalarda, tartışmalarda ve tabiat bilimlerinde çokça kullanılan bir akıl yürütme şeklidir.
Akıl yürütme, tümdengelim, tümevarım ve analoji olmak üzere üç‟e ayrılır.                                                                                                  Gazali‟ye göre “Bilinmeyenin bilinen ile değer kazanmasına analoji” denir.
İslam mantıkçıları fıkıhta da çok kullanılan bir akıl yürütme şekli olan analojide dört unsurun bulunduğunu ifade ederler.
1. Kendisine benzetilen (müşebbeh-ün bih), asıl olan unsur budur.            2. Benzetilen (müşebbeh), bu unsur asıl değil ikinci derecedendir.          3. İkisi arasında bulunan ortak anlam, buna “illet” denilir.                       4. Benzetme (teşbih) buna da “hüküm” denilir
  14.HAFTA                                                                                      Hazırlık Soruları                                                                                    S.1. Beş sanat nedir?                                                                             S.2. Mütevatirat nedir?                                                                        S.3. Cedel nedir?
BEŞ SANAT                                                                           *Kıyasın maddesini oluşturan beş sanat klasik mantık kitaplarında Burhan, Cedel, Hitabet, Şiir ve Muğalata şeklinde sıralanır.                                                                                     Burhan, kesin sonuç elde etmek için kesinlik taşıyan öncüllerden oluşturulmuş kıyastır.                                                                        Cedel, meşhurattan olan öncüllerden oluşur. *Dikkatli bir gözün fark edebileceği derecede kendisinde hata bulunabilen öncüllerden meydana gelen kıyasa urulan bir kıyas türüdür.
S.4. Hulfi kıyas nedir? Usulcülerin “kıyasu‟l-aks” mantıkçıların ve felsefecilerin ise “kıyasu‟l-hulf” olarak isimlendirdikleri hulfi kıyas, öncüllerden birinin doğru diğerinin de yanlış veya şüpheli ve sonucun yanlışlığının apaçık olması, bu yanlışlığa da yanlış olan bir öncül ile varılması durumunda gerçekleşir.
Bileşik kıyaslar: 1. Hulfi Kıyas 2. Dilemler

Düzensiz Kıyaslar:                                                          1. Nakıs Kıyaslar (Eksik Öncüllü Kıyaslar)
2.Delilli kıyas(Çift dikişli): Delilli kıyasın zikredilen öncülün ya da önermenin arksından delilini de zikr etmektir.
                                                                                                             
Hitabet, kendisine güvenilen bir kişiden alınıp kabullenilmiş yahut tahmine dayalı (makbulat ve maznunat) öncüllerden oluşan kıyastır.            Şiir ise “ruhun rahatlamasına veya sıkılmasına yol açan öncüllerden oluşan kıyastır” Bir başka ifade ile şiir “muhayyelat türü öncüllerden kurulmuş kıyastır.”                                                                                Beş sanatta kullanılan öncülleri temelde yakini olan ve yakini olmayan öncüller olmak üzere ikiye ayrılır:
1.   Yakini Öncüller: Yakini öncül, yakini doğruluk ifade eden bilgilerden meydana gelir.
Yakin ifade eden öncül türlerini şöyle sıralayabiliriz: Evveliyat, mahsusat (müşehedat), mucerrebat, hadsiyat, fıtriyyat (kıyası kendisinde bulunan önermeler) ve mutevatirat.
a-Evveliyyat: Evveliyat, sırf akli olan yani aklın, his ve tahayyülden yardım almaksızın vardığı ve tasdik ettiği öncüllerdir.                               b- Mahsusat: Mahsusat; renkleri, tatları, kokuları, sesleri, sertlikleri, yumuşaklıkları... ayırt etmek gibi beş duyu ile bilinen şeydir.                     c-Mucerrebat: Mucerrebat, insanın defalarca aynı şeylerle karşılaşıp bu karşılaştıklarından elde ettiği bilgilerdir.                                                    d-Hadsiyat: Hads zihnin bir şeyi ani kavraması (sür’at-ı intikal) demektir.                                                                                                      e-Fıtriyat: Orta terimi zihinde meydana gelen bilgilerdir.                           f-Mütevatirat: Bir topluluğun haber vermesi ile elde edilen bilgilerdir.
          2. Yakini Olmayan Öncüller: Yakini olmayan öncül çeşitleri vehmiyyat, musellemat, maznunat, meşhurat, muşebbihat, muheyyelat, makbulat, görünürde meşhur şeklinde sıralanabilir.
Gazali, yakini olmayan öncül çeşitlerini fıkhiyat için uygun olan ve fıkhiyat için uygun olmayanlar şeklinde ikiye ayırmaktadır. Fikhiyat için uygun olanlar meşhurat, makbulat ve maznunat; fıkhiyat için uygun olmayanlar ise muşebbihat, vehmiyyat ve muheyyelat‟tır.
Fıkhiyat İçin Uygun Olan Öncül Çeşitleri                                 a-Meşhurat: Meşhurat, “şöhretleri ve genelin görüşü dolayısıyla kendilerine güvenilen bilgilerdir                                                          b-Makbulat: Makbulât, iyi ve seçkin insanlardan, ileri gelen bilginlerden ve önceki usta bilginlerden alınmış öncüllerdir.                      c. Maznunat: “Tersi de olabilir” diye düşünülmekle beraber zannı galip “cedeli kıyas” denir.veren öncüllerdir.
Fıkhiyat İçin Uygun Olmayan Öncül Çeşitleri                           a-Muşebbihat: Muşebbihat, zahiren makbulat, meşhurat ve maznunata benzeyen fakat onlardan olmayan öncüllerdir.                                     b- Musellemat:                                                                                 c- Vehmiyyat: Bunlar geçersiz öncüllerdir                                                  d- Muhayyelat: Yalan olduğu bilinen öncüllerdir

                                  Mantık Ders Çalışma Notları 
                                                 İsmail ERDAL                                                                                         

Mihrimah Sultan:
kaynağı olmayanlara iyi bir fırsatt olur diye düşündüm. ne dersiniz? :-*

vefasiz70:
Ellerine Sağlık :D

Mihrimah Sultan:
afiyet olsnn :)

Navigasyon

[0] Mesajlar

[#] Sonraki Sayfa

[*] Önceki Sayfa

Yanıtla

Tam sürüme git