Felsefeden sanata, politikadan ekonomiye hatta dine kadar yaşamın tüm katmanlarını kapsayan modern algının hareket noktası olan Yunan ve akabinde Roma mitolojisi 1950’li yıllardan bu yana güçlenen postmodern eleştirinin de dayanak noktası olmuştur.

Özellikle de Ancien Regime(eski rejim)’in toplumdaki rolünün gerektirdiği gibi davranan, buna mahkum oyuncu insandan kurtuluşun nihayetinde, oyuncu insanın varoluşsal özgürlük arayışının kendi kendini öldüren narsist insana dönüşmesinin tarihine. Sonunda varoluşu saçmalık, özgürlüğü tutsaklık olarak okumuştur insan.

‘İnsan dünyaya fırlatılmıştır’ der Sartre. Bu ümitsizliği E. M. Cioran da Çürümenin kitabında şöyle ifade eder: ‘Nesneye imreniyorum… maddenin ve donukluğun lütfuna…  Küçük bir sineğin gelgiti bana kıyamet bir iş gibi görünüyor. Kendinden çıkmak günah işlemektir. Bu dünya hayatın önünde pes ederek hiçliğe karşı suç işlemiştir… hareketten ve rüyalarımdan istifa ediyorum. Nâmevcudiyet’ tek zaferim sen olacaksın… Arzu sözlüklerden ve ruhlardan hepten silinsin! Yarınların baş döndürücü şakası önünde geriliyorum. Ve bazı ümitlerimi hâlâ muhafaza etsem dahi, ümit etme melekemi hepten kaybettim.’ Onun bu sözleri Albert Camus’nun ‘Sisyphos Söyleni’ nde sistemleşir. Aiolos'un oğlu, Korint kralı Sisyphos tanrı-ırmak Asopos'a, kızı Aigina'nın Zeus tarafından kaçırılmış olduğunu söyleyerek Zeus'u ele vermesine karşılık kalesi içinde bir pınarın akıtılmasını sağlar. Bu hainlik Zeus'un öfkesine neden olur. Zeus ona ölüm meleği Thanatos'u gönderir. Sisyphos türlü kurnazlıklarla ondan kurtulur. Ölüler şehri Hades’ten de kaçar. Sonunda tanrılar onu bir tepeye kocaman bir kayayı çıkarmakla cezalandırırlar. Tam tepeye varacakken kaya geriye yuvarlanır ve Sisyphos kayayı tekrar çıkarır. Bu böylece sürüp gider. Sonunda bir gün anlar yaptığı işin şaçmalığını. Bu korkunç işkencenin bir gün biteceğini bile umamaz. Sisyphos umutsuz kahramandır, ama kahramandır. Çünkü bilinçlidir. Bu noktada Camus Sartre ve Cioran’dan ayrılır. 

İnsan yaşamının anlamsızlığı içinde insan onurunun gene de dış etkenlerin anlamsızlığına, koşulların kaçınılmaz baskısına karşın zorunlu olan yükü bile bile taşımak olduğunu belirtir ve Sisyphos’un bu korkunç işkenceden her şeye rağmen bir zevk duyduğunu, bilincin verdiği sevinçle bir çeşit mutluluğa umutsuzluğun mutluluğuna erişebileceğini ileri sürer. Sisyphos’u böylece anlamsızlığı akıl ve bilinç gücüyle yenen insan kahraman olarak karşımıza diker. Tanrı ne yaparsa yapsın onu yenememiştir (Azra Erhat,Mitoloji Sözlüğü,sf. 272,Remzi Kitabevi).

Nietzsche de tragedyanın Doğuşu’nda Apolloncu ve Dionysosçu olmak üzere iki temel olgudan yola çıkarak tragedya ve müzik başta olmak üzere sanat üzerinde kendi felsefesini, düşünsel biçimini anlatmıştır. Çıkış noktasını oluşturan bu iki olgudan Apollonik olanı, yontucunun sanatı, müzik; Dionysosçu olanı ise Apollonik ile karşıtlık ilişkisi kurarak müziğin görsel olmayan sanatı şeklinde tanımlar. Dolayısıyla Apollon görsel olanı Dionysos ise varlığın özündeki coşumu, sınırsızlığı ifade eder. Buradan hareketle modern dünyanın anlayışına da değinen Nietzsche aslında modernizmin, bilimin hizmetinde çalışan kuramcı insanı tanıdığını ve başka türlü varoluş biçimi kabul etmediğini, bu bağlamda aslında izin verilmiş bir varoluşun benimsendiğini anlatır. Modernizmin getirdiği bilgiye tatminsizlik Goethe’nin Faust’unda da karakterleşmiştir. İskenderci kültürün varlığını korumak ve sürdürmek için nasıl ki köle sınıfına ihtiyacı varsa modern insanın da (ki bu 19.yy burjuvazisiyle başlayan modern çağa tekabül eder) proleteryaya ihtiyacı vardır. Modern insan kendi varoluşunu gerçekleştirirken “öteki” nin varoluşunu yadsır. Bu açıdan bakıldığında modern insanın salt kendi dengi için kurgulamış olduğu hümanistik düşünce alaşağı edilebilir. Kuramcı insan yaşayarak değil, kuramsal olarak, kurgulayan olarak var eden olmuştur artık. Modernizmin kendi kendini imha ettiği nokta tam da bu ironik durumunda. Her şey insanın sınırlarıyla kendine dönerken o da yolcuydu kendine. Her insanın kendince bir dünya kurması demekti bu, modernizmin vaat ettiğiydi, fakat bu onun yasa koyuculuğu, yaşamı düzenleyiciliğiyle ölümcül bir çatışma demekti, sınırı aşamayan insan kendine umutsuzluktan, sınırlarıyla yüzleşmekten dönmüştü: ‘bu defa narsist insan’.

Genelde insanın kendine hayranlığı olarak algılanan narsizm-bu yöne de çekilebilir elbette ama nedense hep bu yöne hapsedilmiş- gerçekte Yunan mitolojisinde kendinin bilincinde olmamanın, dışarıda kendinden olana aşık olmanın ifadesidir. Bu tam da modern insanın hem sarsılmaz, olumsuzluklardan arındırılmış güçlü bir sistem kurma hem de bu kuşatıcı sistemde benliğin arayışını istemesinde düştüğü ironinin ifadesidir. Richard Senett’in Kamusal İnsanın Çöküşünde belirttiği gibi ‘Aile içinde somutlaşan toplumsal etkileşim tarzları, özgür kişisel gelişim tarzları ile savaş halindeydi. Kamusal yaşamın bu tarzda sürmesi ironik bir şekilde kişilik ile sosyalliğin karşılıklı olarak birbirine düşman güçler haline gelmelerine neden oldu.’ Bu ironiyi fark ettikçe daha da içine kapanır insan. Dışsal olanı içinde keşfedemeyeceğini anladığında kendisini de kaybeder tıpkı Narkissos gibi:

Narkissos Ekho’nun aşkına karşılık vermeyince Ekho günden güne eriyerek ölür. Bunun üzerine Narkissos tanrıların lanetine uğrar. Hiç görmediği yüzüne pınardan su içerken âşık olur, fakat kendine aşık olduğunun bilincinde değildir. Anladığındaysa Ekho gibi suyun karşısında eriyerek ölür, nergis çiçeğine dönüşür. Onun bu dramını şair Ovidius şöyle anlatır:

         Çevresinde en yakın suyla beslenir bir çayır

         Ve oranın güneş ışığıyla ısınmasına engel olan orman

         Pınar ve yerin güzelliği çeker onu kendine

         Uzanır Narkissos av yorgunluğu ve sıcağın verdiği ağırlıkla yere

         Gidermek isterken susuzluğunu, artıyordu bir yandan susuzluğu

         İçtikçe suya vuran güzelliğine hayran

         Seviyordu tensiz bir hayali, vücut sanıyordu sulardakini

         Donakaldı Paros mermerinden bir heykele benzeyen o aynı yüzle

         Kımıldamaksızın bakıyordu kendine kendi şaşkın şaşkın

         Bilmeden kendini arzuluyor, severken onu kendini seviyor

         İsterken kendini istiyordu, içini yakan ateşi tutuşturan da kendiydi

         Başına geleni anladığında ise

         Anlıyorum, o benim, aldatmıyor artık beni hayalim

         Tutuşturan da ben yanan da

         Kendime olan sevgimle yanıyorum

         Beni yoksul ediyor varlığım, arzuladığım benimle

         Ayrılabilsem vücudumdan; garip bir dilek seven için ama

         Sevdiğim uzak olsa keşke, kemirsin artık gücümü acı

         Ve geldi son günleri ömrümün, göçüyorum hayatımın baharında

         Sedyeyi odun yığınlarını hazırladıklarında

         Vücut yoktu hiçbir yerde

         Yerinde sarı göbeğini beyaz yaprakların kucakladığı bir çiçek buldular…

-Eylül Sümbül-

Marmara İlahiyat 3. Sınıf Öğrencisi

Modern Metinlerde Yunan Mitleri-2 için tıklayınız..

Yorum (0)