Bu yolun izlenmesi esnasında fıkıh usûlünün yeterli görülmesi esnasında görülecektir ki, usûl kaideleri, furû fıkıhtan çıkarıldığı için furûun ihtilafları aynıyla usûlde de devam etmektedir. Çünkü fıkıh usûlünün tedvîni, fıkhın tedvîninden iki asır sonra gerçekleşmiştir. Bundan dolayı fıkhî meselelerde ihtilaf edenler, fıkıh usûlüne boyun eğmemelidir.

    Ayrıca fıkıh usûlünün bazı meselelerinde kapalılık ve anlaşmazlık söz konusudur. Bundan dolayı usûlde gayelerle ilgili açıklamalar unutulmuş olmaktadır. Bu gaye ve hikmetlerin unutulmaması için mekâsıd ilmine ihtiyaç vardır.

    Bu tespitlere İmâmu’l-Haremeyn’in “‘Usûlde katîler yoktur’ denirse buna usûlcüye düşen, kendisiyle amel etmenin vücûbu konusunda katîleri ortaya çıkarmaktır. Fakat delilin ortaya koyduğu anlamın açığa çıkması için ve delille bağlantı kurulması için katîleri zikretmek gerekir, diye cevap veririz.” cümlesi ile itirazlarını ele alacak olursak, usûl ilminde muhalefet edenleri bağlayabilecek katî delilleri tedvîn etmek imkânsızdır. Sadece zaruriyât-ı hamse konularında bu katiyet görülmektedir.

    Nitekim Muhammed Ali el-Mâzerî de bu meyanda İmâmu’l-Haremeyn’in Burhân adlı eserini şerh ederken: “Bazı usûlcüler zannî bir şekilde de olsa herhangi bir hükmü gösteren, delil olabilir, görüşündedirler” diyerek zafiyeti ortaya koymaktadır.

    Yine Ahmed b. İdris el-Karâfî’nin bu konuda Mahsûl adlı esere yazdığı şerhte yazdıklarında da bir hata sezilmektedir. Karâfî: “İbnu’l-Enbârî’den naklen, Usul meseleleri katîdir. Zan yeterli olmaz. Usûl meselelerinin kaynağı katîdir. Bu iyice araştırılmazsa, sadece zan elde edilir.” Bu cümlelerdeki hata şudur: Burada fakîhlerin ya da usûlcülerin zihnindeki katî bilgiden değil usûl ilminin meselelerinin katîliğinden bahsedilmelidir.

    Bu alanda İbrahim eş-Şâtıbî, Muvâfakât’ında fıkıh usûlünün katîliğini ispata gayret etmiş; ancak önemli bir açıklama getirememiştir.

    Usûlcülerin delilleri katî olanlarla kayıtlama çabalarındaki ihtilafın ana nedeni, katîliği ispat için yola çıkılmasına rağmen sonuçta elde edilen usûl konularında katî olan konuların çok nâdir olarak ortaya çıkmış olmasıdır.

    Fıkıh meselelerindeki ihtilafın ortadan kaldırılabilmesi için lazım olan katî usûllerin elde edilebilmesi, sınırlı sayıda fıkıh usûlü konularına bağlı kalınması, bunların tedvîn ile mezcedilip; düşünce ve tenkit gözüyle irdelenmesi, gereksizliklerden temizlenmesi, saf olan ilim (mekâsıdu’ş-şerî‘a) tespit edildikten sonra usûlün zannîliği üzere bırakılması, gayeye ulaştıracak meselelere itibar edilmesi ve makâsıdın ana hareket noktası olarak belirlenmesi ile olur. Fıkıh usûlü katîlerle ilgilendiği oranda makâsıdın alanına girecektir.

    Makâsıd, yararların sağlanması suretiyle maslahatın gerçekleştirilmesi ve zararın giderilmesi ile mefsedetin giderilmesi olunca makâsıd ile mesâlih arasındaki ilişki ortaya çıkmaktadır. Hatta Makâsıd, mesâlihi kapsamaktadır. Bu manada makâsıdı bilme gerekliliğini anlayan ve vurgulayan İmam Mâlik (v. 179/795) dikkatleri çekmektedir. Ancak herhangi bir isimlendirmeye rastlanmamaktadır. Bu alanda ilk isimlendirmelerin Cüveynî (v. 478/1085) zamanında yapıldığı görülmektedir. Cüveynî’den sonra derli toplu ilk belirlemeleri Gazâlî (v. 505/1111) yapmıştır. Uç noktada da olsa makâsıd ile ilgili ilk tanımlamayı Necmeddin et-Tûfî (v. 716/1316)’nin yaptığı görülmektedir. Şâfiî fıkıh âlimi İzzüddin b. Abdisselâm (v. 613/1216) ve Mâlikî fıkıh âlimi İdris el-Karâfî (v. 684/1285) de makâsıdın tedvîni ile meşgul olmuşlardır. Ancak tedvîni gerçekleştiren Mâlikî fıkıh âlimi İbrahim eş-Şâtibî (v. 790/1388) olmuştur. Ancak Muvâfakât’ında açtığı makâsıd başlığında derli toplu bilgiler verememiştir. Makâsıd ilmini daha açıklayıcı olarak anlatan ve hukukun gayelerine yarayacak örneklerle zenginleştiren Muhammed Tâhir b. Aşûr (v. 1973) olmuştur. Ali Himmet Berkî (v. 1976)’nin de makâsıda yönelik örneklendirmeleri ve tanımlamaları vardır.

    Makâsıdın temellendirilmesinin ardından dikkat edilmesi gereken, neticeye varılırken ne şekilperestliğe ne de lafızdan tamamen uzaklaşmaya gidilmemelidir. Dengeli bir düzen takip edilerek Şâri‘in muradı hedeflenebilmelidir.

Yorum (0)